De reacties op mijn vorige artikel over de iftarpauze in de Tweede Kamer waren niet alleen steunend of afwijzend, maar brachten ook iets diepers naar boven: twijfel, angst, verlies en tegelijk ook oprechte bereidheid tot gesprek. Dit artikel is een poging om die onderlaag serieus te nemen en het gesprek verder te brengen. verder te brengen.
Wanneer waarden eerst een belofte zijn
Een vluchteling leert bij zijn aankomst in Nederland al snel de grote woorden kennen waarmee dit land zichzelf graag beschrijft: vrijheid, gelijkwaardigheid, solidariteit, participatie.
Vaak probeert hij zich die woorden echt eigen te maken. Alsof hij ze als een lijst aan de muur van zijn nieuwe kamer hangt. Niet alleen als politieke begrippen, maar als beloften waarin hij wil geloven en die hij wil inpassen in zijn eigen overtuigingen en levensvisie.
Juist daarom komt de schok soms later. Want wie van buiten komt, gaat er vaak vanuit dat deze waarden hier ook werkelijk diep gedragen worden. En wanneer één van die bijna heilige principes in de praktijk begint te wankelen, raakt dat aan meer dan één incident. Dan begint iemand niet alleen aan de samenleving te twijfelen, maar soms ook aan de belofte zelf.
De gesloten doos
Soms lijkt het alsof we in Nederland over hele groepen mensen praten zoals je thuis over een dichte doos kunt praten: we schuiven ermee, we twijfelen waar we haar moeten neerzetten, we vragen ons af of ze misschien beter ergens anders kan staan, maar we hebben haar nooit echt geopend.
En toch gedragen we ons alsof we al weten wat erin zit.
Of beter gezegd: we denken dat we het weten, omdat we al jaren beelden, waarschuwingen, angsten en aannames krijgen aangereikt. Niet via echte ontmoeting, maar via losse incidenten, politieke frames, mediafragmenten en soms ronduit angstige beeldvorming.
Bij islam gebeurt dat al jaren.
Het probleem moet benoemd worden
Laat één ding duidelijk zijn: ik blijf erbij dat journalistiek in de eerste plaats moet aanwijzen waar de ongelijkheid of de scheefgroei concreet zit. En in dit soort discussies zijn het in de praktijk helaas nog vaak moslims die niet vanzelfsprekend geaccepteerd worden zoals ze zijn.
Dat moet je kunnen benoemen zonder omwegen.
Juist daarom wilde ik deze kwestie ook niet alleen cultureel of religieus benaderen, maar nadrukkelijk politiek: behandelt onze staat haar burgers werkelijk gelijk?
Wie een paar stappen terugzet en het religieuze element even wegdenkt, ziet al snel hoe confronterend dat antwoord soms is.
Tegelijk maakten de reacties op mijn vorige artikel ook iets anders zichtbaar: veel Nederlanders voelen dat hun samenleving verandert, en weten niet altijd goed wat zij precies voelen of kwijtraken. Soms is dat angst, soms verdriet, soms weerstand, soms gewoon onwennigheid.
Dat moet niet worden verheerlijkt. Maar het moet wel worden begrepen.
Tijd alleen is geen antwoord
Ik geloof oprecht dat Nederlanders tijd nodig hebben. Sterker nog: ik vind Nederlanders over het algemeen een van de meest open en vriendelijke volkeren van Noord-Europa.
Maar tijd alleen is geen antwoord, tijd alleen lost niets op als we intussen de doos dicht laten en blijven praten over elkaar in plaats van met elkaar.
Als we werkelijk vooruit willen, dan moet het werk van twee kanten komen: acceptatie én openheid, inspanning én nieuwsgierigheid, eerlijkheid én ontmoeting, niet wachten tot oplossingen vanzelf uit de lucht vallen, terwijl iedereen op afstand naar elkaar blijft kijken.
Dat is geen samenleven.
Dat is uitstel.
Niet alles wat spanning oproept, is een bedreiging
Misschien klinkt het op het eerste gezicht onverwacht om klimaat en religieuze zichtbaarheid in één stuk naast elkaar te noemen. Toch zie je in heel verschillende maatschappelijke dossiers soms een vergelijkbare reflex terug: angst voor verandering, hardnekkige beeldvorming en de neiging om eerst te oordelen vóór er werkelijk gekeken wordt.
Niet omdat klimaat en islam hetzelfde zijn. Dat zijn ze natuurlijk niet. Maar omdat in beide gevallen uiteindelijk een vergelijkbare morele vraag terugkeert: wie draagt de last, wie wordt serieus genomen en wie mag als vanzelfsprekend volwaardig meetellen?
Dat is geen kleine vraag.
Dat is een samenlevingsvraag.
Niet alleen horizontaal, maar ook verticaal verdeeld
Vaak doen we alsof onze samenleving vooral horizontaal verdeeld is: tussen moslims en niet-moslims, tussen stad en platteland, tussen progressief en conservatief.
Maar er loopt ook een verticale scheidslijn.
Tussen mensen die zichzelf mogen definiëren, en mensen die vooral gedefinieerd worden door anderen, tussen mensen die de taal, de framing en het podium in handen hebben, en mensen over wie vooral gesproken wordt.
Daar zit veel van de echte spanning, en zolang die spanning niet boven tafel komt, blijven we praten over dozen die we nooit openen.
Wat ik uit Syrië heb meegenomen
Misschien ben ik daarom ook gevoeliger voor dit soort onderstromen dan sommige anderen.
Soms voelt het bijna ironisch dat ik me tussen twee parallelle werelden beweeg. Hier in Nederland verdedig ik dit standpunt vanuit democratische gelijkwaardigheid, terwijl ik in Syrië, mijn geboorteland, vanuit precies datzelfde principe altijd heb gepleit tégen het vermengen van staat en religie.
In beide gevallen gaat het uiteindelijk om hetzelfde: een staat die haar burgers niet langs religieuze lijnen rangschikt.
En juist omdat ik dat heb meegemaakt, heb ik ook uit Syrië geleerd wat er gebeurt wanneer mensen hun pijn, vernedering of gevoel van onrecht te lang inslikken. Dan ontploft het ooit.
Juist daarom geloof ik zo in gesprek.
Niet in slogans, niet in geschreeuw en niet in praten over elkaar via tussenlagen van media of politiek.
Maar in gesprekken aan tafel. Echte gesprekken. Als samenleving.
Open de doos
Misschien is dat uiteindelijk alles wat ik wil zeggen.
Open de doos.
Niet om naïef te zijn. Niet om kritiekloos alles goed te vinden. Maar om tenminste eerst zelf te kijken wat erin zit, vóór we beslissen waar ze hoort, of ze welkom is, of ze bedreigend zou zijn.
Want in werkelijkheid gaat het helemaal niet over een doos.
Het gaat over mensen.
En over de vraag of we in Nederland bereid zijn elkaar eerst te ontmoeten, voordat we elkaar definiëren.
Dat lijkt misschien klein, Maar precies daar begint iedere volwassen democratie.
Misschien is juist dát de enige manier om de doos echt te openen: niet via beeldvorming, angst of tussenlagen van media, maar via het gesprek zelf. Alleen in dialoog kunnen we misverstanden afbreken en het antwoord weer rechtstreeks uit elkaars mond horen.
1 reactie
Anny Legebeke
Rawls een zogenoemde sociaal contract denker – filosoof zegt;
‘Omdat we niet weten wie we zijn, denken we niet alleen aan ons eigen belang, maar aan alle mogelijke belangen. Volgens Rawls, is dit de basis voor het nadenken over de principes van rechtvaardigheid. Principes voor de inrichting van de samenleving zijn rechtvaardig als we ze vaststellen in een situatie waarin we iedereen zouden kunnen zijn. Van een arm kind in een achterstandswijk tot een katholieke rijke vrouw tot een atheïstische kunstenaar tot een machtige manager. Rechtvaardigheid betekent voor Rawls dat ieder individu zijn eigen belangen even aan de kant zet’.
Wie de ander respecteert kan de ander aanvaarden in wie hij/zij is als mens. Dat omvat in feite veel meer dan het vrij laten van de ander. Het betekent dat je de ander aanvaardt:
In wie hij/zij is
In de keuzes die hij/zij maakt
In de behoeften die hij/zij heeft
In de gevoelens die hij/zij toont maar ook in de grenzen die hij/zij stelt (respecteren grenzen)
In de normen en waarden die hij/zij heeft
En inderdaad in de mening en opvattingen die hij/zij heeft
https://www.desteven.nl/persoonlijke-ontwikkeling/autonomie/respecteren
Dat is naar mijn idee waar het hierom draait, laten we openstaan voor de ander in zijn/ haar anderszijn of andere manier / cultuur die ons niet bekend is. Het gaat om gerechtigheid; gelijkwaardigheid en oprechte nieuwsgierigheid naar de ander.
Anny Legebeke
Klimaatburgemeester v Raalte