Een iftarpauze is geen bedreiging voor de democratie

Moslims in Nederland worden al jaren geacht soepel mee te bewegen met de culturele ritmes van de meerderheid. Hun kinderen doen mee aan kerstvieringen op school, knutselen paaseieren en groeien op tussen tradities die niet de hunne zijn  meestal zonder ophef. Maar zodra er een keer ruimte wordt gevraagd voor iets zichtbaar islamitisch, hoe klein ook, is het plots weer een principiële kwestie. Zoals onlangs, toen een korte iftarpauze in de Tweede Kamer voor sommigen ineens aanleiding was om te waarschuwen voor de ondermijning van de neutraliteit van de staat.

De ramadan is voorbij, maar de ophef bleef.
Een korte onderbreking in de Tweede Kamer zodat vastende Kamerleden iets konden eten en drinken, bleek voor sommigen voldoende om opnieuw een principieel debat te openen over neutraliteit, staatsgezag en de plaats van religie in de publieke ruimte.

Dat is onthullend.

Want niemand vroeg om religieuze uitzonderingswetten, niemand wilde parlementaire procedures islamiseren, niemand probeerde de rechtsstaat te herschrijven.
Waar het om ging, was veel eenvoudiger: een paar minuten menselijkheid aan het einde van een lange dag zonder eten of drinken.

Toch was dat voor sommigen al te veel.

Niet omdat de democratie werkelijk onder druk stond, maar omdat zichtbare islam in Nederland nog altijd sneller wantrouwen oproept dan vanzelfsprekendheid.

Niet de pauze was het probleem, maar wie er gebruik van maakte

Wie de discussie goed bekijkt, ziet al snel dat het nooit echt over een onderbreking van een debat ging. Het ging over de vraag wie in Nederland zichtbaar zichzelf mag zijn zonder meteen onderwerp van een cultureel of politiek conflict te worden.

Dat patroon is inmiddels bekend.

Een hoofddoek is zelden alleen een hoofddoek. Een moskee is zelden alleen een gebedshuis. En een iftarpauze is blijkbaar zelden alleen een iftarpauze.

Zodra islam niet onzichtbaar, privé of stil blijft, maar zich op een alledaagse manier in de openbare ruimte laat zien, verandert iets kleins ineens in een nationaal identiteitsvraagstuk.

Daar zit precies de ongemakkelijke waarheid: niet de religieuze praktijk zelf veroorzaakt de spanning, maar het feit dat moslims die praktijk uitoefenen als volwaardige burgers, midden in de samenleving.

Neutraliteit is geen kilte

Tegenstanders van zo’n pauze beroepen zich graag op neutraliteit. Dat klinkt redelijk, maar is vaak vooral selectief.

Een neutrale staat is niet een staat die doet alsof burgers geen religie, geen cultuur en geen lichaam hebben. Een neutrale staat is een staat die verschillen niet gebruikt als reden om mensen ongelijk te behandelen.

Dat onderscheid is fundamenteel.

Als politieke vergaderingen zonder veel ideologisch rumoer rekening mogen houden met gezondheid, logistiek, familieomstandigheden of praktische haalbaarheid, waarom zou een korte religieus gemotiveerde onderbreking dan ineens een bedreiging vormen voor het karakter van de staat?

Waarom wordt flexibiliteit pas verdacht wanneer moslims ervan profiteren?

Dan gaat het niet meer over principe. Dan gaat het over selectie.

En een staat is niet neutraal wanneer hij religie uit het zicht wil houden, maar alleen wanneer hij geen hiërarchie aanbrengt in welke levenswijzen vanzelfsprekend mogen bestaan en welke voortdurend onder verantwoording worden geplaatst.

Moslims moeten wel meebewegen  maar omgekeerd ligt het ineens gevoelig

Wat deze discussie extra wrang maakt, is hoe vanzelfsprekend het in Nederland al jaren wordt gevonden dat moslims zich soepel voegen naar de culturele ritmes van de meerderheid.

Moslimkinderen doen mee aan kerstactiviteiten op school, aan seizoensvieringen, aan nieuwjaarsrituelen en aan allerlei sociale gebruiken die niet uit hun eigen religieuze traditie voortkomen. Meestal zonder ophef, zonder paniek, zonder cultuurstrijd.

Omdat veel gezinnen begrijpen dat samenleven nu eenmaal betekent dat kinderen opgroeien in een gedeelde samenleving.

Ook ik herken die alledaagse werkelijkheid van dichtbij. Als vader zie ik hoe vanzelfsprekend mijn kind op school meedoet aan activiteiten rond Kerst, Pasen en andere seizoensmomenten. Dat is zelden een probleem. Het wordt pas gevoelig zodra er ruimte gevraagd wordt voor iets dat zichtbaar islamitisch is. Juist dat contrast maakt dit debat zo onthullend.

Een kind dat thuiskomt met een beschilderd paasei of een kerstknutsel wordt in de meeste moslimgezinnen niet gezien als een bedreiging van de eigen identiteit. En terecht.

Juist daarom is de disproportie in dit debat zo zichtbaar.

Van moslims wordt voortdurend verwacht dat zij ruimte maken voor de samenleving waarin zij leven. Maar zodra zij zelf om iets uiterst kleins vragen  geen privilege, geen uitzonderingspositie, maar een paar minuten praktische ruimte  duikt meteen de angst op dat er een grens wordt overschreden.

Alsof een slok water bij zonsondergang institutionele ontwrichting veroorzaakt.

Democratie blijkt uit details

De kwaliteit van een democratie laat zich niet alleen meten aan verkiezingen, grondrechten en plechtige toespraken over vrijheid. Ze laat zich juist ook aflezen aan de kleine momenten.

Aan de vraag of iemand volledig burger mag zijn zonder eerst als uitzondering te worden behandeld. Of een Kamerlid ook als moslim gewoon Kamerlid mag blijven, zonder dat zijn aanwezigheid voortdurend wordt vertaald naar een cultureel probleem. Of een samenleving sterk genoeg is om verschil te verdragen zonder het onmiddellijk te problematiseren.

Daarom is deze discussie groter dan ze lijkt.

Niet omdat een iftarpauze zo ingrijpend is, maar omdat de ophef eromheen laat zien hoe fragiel de Nederlandse zelfverzekerdheid soms nog is zodra moslims niet alleen geïntegreerd, maar ook zichtbaar zijn.

Een land dat zonder moeite ruimte maakt voor kerstbomen, schoolrituelen, seizoenssymboliek en christelijk-culturele vanzelfsprekendheden, zou ook een paar minuten moeten kunnen verdragen voor mensen die de hele dag hebben gevast.

Als zelfs dat al als principieel probleem wordt ervaren, dan ligt het probleem niet bij de ramadan.

Niet de iftar, maar de reflex ertegen verdient debat

Misschien is dat uiteindelijk de enige serieuze conclusie.

Niet dat een paar Kamerleden hun vasten verbraken. Maar dat er in Nederland nog altijd mensen zijn die daarin iets groters menen te zien dan een menselijk moment, een bedreiging. Een precedent. Een teken dat “de neutraliteit” zou afbrokkelen.

Misschien raakt deze discussie mij daarom ook meer dan ik zou willen toegeven: niet omdat het over een iftar op zich gaat, maar omdat er achter zulke kleine momenten telkens opnieuw dezelfde vraag schuilgaat  wie hier zonder voorbehoud mag horen bij het geheel.

Maar een democratie die zenuwachtig wordt van een iftarpauze heeft geen islamprobleem. Die heeft een probleem met haar eigen idee van gelijkwaardigheid, want uiteindelijk ging dit nooit over eten of drinken.

Het ging over de vraag wie in Nederland volledig mag meedoen zonder eerst verdacht te worden gemaakt.

En precies daarin wordt duidelijk hoe volwassen een democratie werkelijk is.