De gronden waarop waren wel discutabel, het voorkomen van honger zoals wij die in de oorlog hadden leren kennen. Dit was echter een drogreden, omdat er absoluut geen voedseltekort was in die tijd, maar een groot distributieprobleem, ontstaan door de enorme spoorwegstaking die begon op 17 september 1944 en de hele verdere oorlog zou blijven duren. Uit wraak werd al het andere transport door de Duitsers gesaboteerd. De hongerwinter speelde zich vooral af in de Randstad, niet in Noord en Oost Nederland. Zuid Nederland was toen al bevrijd
Ook een grote rol speelde dat veel Europese landen hun koloniën verloren en er een nieuw economisch verdienmodel gecreëerd moest worden. Dit landbouwbeleid ontspoorde enorm en Mansholt had dat al snel door.
Maar toen vond hij geen gehoor meer. De eindafrekening is tientallen jaren vooruit geschoven en is nu toch echt onontkoombaar geworden…
Sicco Mansholt
Sicco Mansholt behoort tot de meest invloedrijke Nederlandse politici van de twintigste eeuw. Als minister van Landbouw en later als Europees landbouwcommissaris legde hij de basis voor het moderne landbouwbeleid van Nederland en de Europese Gemeenschap.
Zijn beleid zorgde voor een enorme stijging van de voedselproductie en welvaart, maar had ook verstrekkende economische, sociale en ecologische gevolgen die tot op de dag van vandaag zichtbaar zijn.
Jeugd en achtergrond
Sicco Leendert Mansholt werd geboren op 13 september 1908 in Ulrum (Groningen), in een sociaal-democratisch landbouwgezin. Hij volgde een landbouwopleiding en werkte enige tijd op een theeplantage in Nederlands-Indië. Ontevreden over het koloniale systeem keerde hij terug naar Nederland, waar hij in de Wieringermeer een eigen landbouwbedrijf begon.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog sloot hij zich aan bij het Nederlandse verzet en organiseerde hij voedseltransporten naar de hongerende bevolking in West-Nederland. Deze ervaringen maakten diepe indruk op hem en bepaalden zijn overtuiging dat Europa nooit meer voedseltekorten mocht kennen.
(Lees verder onder foto)
©Wiki
Minister van Landbouw (1945-1958)
Direct na de oorlog werd Mansholt op 36-jarige leeftijd minister van Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening.
Zijn belangrijkste doelstellingen waren:
- herstel van de voedselvoorziening;
- verhoging van de landbouwproductie;
- mechanisatie van de landbouw;
- ruilverkaveling;
- modernisering van bedrijven;
- verbetering van de inkomens van boeren.
Nederland veranderde hierdoor in korte tijd van een land met voedseltekorten naar een belangrijke exporteur van landbouwproducten.
Europa: de Gemeenschappelijke Landbouwpolitiek
In 1958 werd Mansholt de eerste landbouwcommissaris van de Europese Economische Gemeenschap (EEG). Hij ontwikkelde de Gemeenschappelijke Landbouwpolitiek (GLB), die vanaf 1962 werd ingevoerd.
De uitgangspunten waren:
- gegarandeerde minimumprijzen;
- bescherming tegen goedkope import;
- subsidies voor landbouw;
- vrije handel binnen de EEG;
- voldoende voedsel voor alle Europeanen;
- een redelijk inkomen voor boeren.
Deze politiek vormde één van de fundamenten van de Europese integratie.
Het Mansholtplan (1968)
In 1968 kwam Mansholt tot de conclusie dat zijn eigen beleid nieuwe problemen had veroorzaakt.
Hij presenteerde het beroemde Mansholtplan, waarin hij voorstelde:
- miljoenen kleine landbouwbedrijven te beëindigen;
- bedrijven fors te vergroten;
- minder boeren over te houden;
- de landbouw verder te mechaniseren;
- productie efficiënter te maken.
Hij voorspelde al dat overproductie en stijgende subsidies onhoudbaar zouden worden.
Het plan leidde tot massale boerenprotesten in vrijwel alle EEG-landen en werd slechts gedeeltelijk uitgevoerd.
Positieve gevolgen
1. Voedselzekerheid
Na de oorlog verdween de angst voor hongersnood vrijwel volledig.
2. Productiviteit
De landbouwproductie steeg spectaculair.
Nederland werd:
- tweede landbouwexporteur ter wereld;
- koploper in kennis, technologie en tuinbouw.
3. Europese samenwerking
Het landbouwbeleid werd een belangrijke motor achter de Europese samenwerking.
4. Hogere inkomens
Veel boeren konden investeren in:
- tractoren;
- melkrobots;
- moderne stallen;
- kunstmest;
- irrigatie.
Negatieve gevolgen
1. Verdwijning van boerenbedrijven
Misschien wel de grootste maatschappelijke verandering.
Nederland telde ongeveer:
- In 1950: ruim 400.000 landbouwbedrijven.
- In 2025: minder dan 50.000.
Tienduizenden familiebedrijven verdwenen door schaalvergroting.
2. Schaalvergroting
Bedrijven werden steeds groter.
Gevolgen:
- hogere schulden;
- afhankelijkheid van banken;
- grotere investeringen;
- minder arbeidsplaatsen.
3. Overproductie
In de jaren zeventig en tachtig ontstonden de beroemde:
- boterbergen;
- melkplassen;
- graanoverschotten.
Deze kostten de Europese belastingbetaler miljarden.
4. Milieuschade
De intensieve landbouw leidde tot:
- mestoverschotten;
- stikstofproblemen;
- verlies aan biodiversiteit;
- afname van insecten;
- achteruitgang van weidevogels;
- watervervuiling.
5. Afhankelijkheid van subsidies
Veel bedrijven zijn tegenwoordig zonder Europese inkomenssteun nauwelijks rendabel.
Mansholt’s veranderde visie
Opmerkelijk genoeg veranderde Mansholt zelf in de jaren zeventig van inzicht.
Onder invloed van het rapport The Limits to Growth van de Club of Rome (1972) concludeerde hij dat onbeperkte economische groei onmogelijk was.
Hij pleitte later voor:
- duurzamere landbouw;
- minder consumptie;
- bescherming van natuur;
- zuiniger gebruik van grondstoffen.
Daarmee liep hij tientallen jaren vooruit op het huidige debat over duurzaamheid.
Historische beoordeling
Historici beoordelen Mansholt doorgaans genuanceerd.
Zijn verdiensten:
- Europa kreeg voedselzekerheid.
- Boeren werden welvarender.
- De landbouw moderniseerde snel.
- Hij was een van de grondleggers van de Europese integratie.
Kritiek:
- Zijn beleid stimuleerde schaalvergroting ten koste van kleine familiebedrijven.
- De nadruk op maximale productie droeg bij aan milieuproblemen en biodiversiteitsverlies.
- Het subsidiestelsel bleek kostbaar en moeilijk hervormbaar.
Overwegingen voor sanering
Nederland is na de VS de tweede landbouwexporteur ter wereld, terwijl dat land 256 keer groter is… Dat lijkt niet haalbaar. Andere Europese landen, waar vaak naar verwezen wordt vanwege soepeler regelgeving hebben een totaal andere bevolkingsdichtheid, bijvoorbeeld Denemarken heeft 142 inwoners per km2, Duitsland 240 en Nederland 536. Dit is ook een groot nadeel voor de Nederlandse boer, omdat de agrarische grondprijzen bij ons (en in Vlaanderen) exorbitant hoog zijn.
De uitgaven voor het gemeenschappelijk landbouwakkoord zijn gigantisch: 24% van alle EU uitgaven gaan naar de boeren. In grootte altijd al de grootste of een-na-grootste post op de EU begroting. Gespecificeerd:
- 67%: Directe inkomenssteun voor landbouwers.
- 28%: Ontwikkeling van het platteland (inclusief klimaat- en milieumaatregelen).
- 5%: Marktinterventies (om bijvoorbeeld de prijzen te stabiliseren bij crises).
Conclusie
Sicco Mansholt was een visionair die handelde vanuit de traumatische ervaringen van de Tweede Wereldoorlog. Zijn eerste doel – ervoor zorgen dat Europa nooit meer honger zou lijden – werd in belangrijke mate bereikt. Tegelijkertijd bracht het door hem vormgegeven landbouwmodel nieuwe uitdagingen met zich mee: schaalvergroting, afhankelijkheid van subsidies en druk op natuur en milieu.
Zijn nalatenschap is daardoor dubbelzinnig. Hij wordt zowel gezien als de grondlegger van de moderne, efficiënte Europese landbouw als een medeverantwoordelijke voor de structurele problemen waarmee de landbouwsector vandaag de dag worstelt.
Ironisch genoeg erkende Mansholt deze spanningen zelf al in de laatste fase van zijn politieke loopbaan en pleitte hij voor een duurzamere koers dan die waarmee hij zijn carrière was begonnen.
