In de talkshow Watvinnie vertellen zij hoe dat werkt. Niet met een VR-bril of ingewikkelde techniek, maar juist heel eenvoudig. Op een mobiel, tablet, smart-tv of beamer kunnen mensen wandelroutes bekijken die rustig zijn opgenomen, zonder overdaad aan prikkels, en met veel oog voor herkenning. De kracht zit niet alleen in het zien van natuur, maar ook in het terughalen van herinneringen. Een oude route door het dorp, een vertrouwd uitzichtpunt, een bekende boerderij of een laan waar vroeger vaak werd gewandeld: zulke beelden kunnen iets raken wat nog altijd aanwezig is.
Lees verder onder de talkshow
Voor Tina is dat de kern van het idee. Mensen die niet meer naar zo’n plek toe kunnen, kunnen die plek soms wel opnieuw beleven. Niet alleen de natuur speelt daarin een rol, maar ook cultuur en geschiedenis. Daarom lopen de routes niet uitsluitend door bos, heide of langs zandverstuivingen, maar soms ook door dorpen, langs gebouwen en herkenningspunten uit vroeger tijden. Dat maakt de ervaring niet alleen mooi, maar ook persoonlijk.
Dat persoonlijke zit ook in de manier waarop de routes tot stand komen. Familieleden of mantelzorgers kunnen aangeven welke wandeling betekenis heeft voor hun vader, moeder of partner. Als zo’n route nog niet op het platform staat, kan die worden aangevraagd. Vrijwilligers gaan er dan op uit om precies die route vast te leggen. Daarmee onderscheidt het platform zich van de vele algemene wandelvideo’s op internet. Het gaat hier niet om zomaar een mooi pad ergens in de wereld, maar om een plek die verbonden is met iemands eigen leven.
Bij mensen met dementie blijkt dat van grote waarde. Het korte termijn geheugen laat hen vaak in de steek, maar herinneringen van lang geleden blijven regelmatig wél aanwezig. Zo kan een route die vroeger vaak werd gelopen, ineens weer iets oproepen: rust, herkenning, of zelfs een glimp van samenzijn van vroeger. Tina vertelde hoe juist dat effect vaak zichtbaar wordt. Mensen ontspannen, worden rustiger, of reageren met een glimlach op een route die ze herkennen. Een voorbeeld dat haar bijbleef kwam uit een onderzoek rond een film van de Holterberg. Een vrouw in een vergevorderd stadium van dementie kon zich nauwelijks nog met woorden uiten, maar aan haar grote ogen en glimlach was duidelijk te zien dat ze de route kende. Later bevestigde de familie dat die plek vroeger vaak met de kinderen werd bezocht.
De virtuele wandelingen blijken ook praktisch van betekenis in het dagelijks leven. Juist op momenten van onrust kunnen ze helpen. Bijvoorbeeld aan het einde van de middag, wanneer sommige mensen met dementie onrustig worden omdat ze vroeger op dat tijdstip altijd begonnen met koken of andere vaste bezigheden hadden. Zo’n wandeling kan dan een rustpunt bieden, voor degene met dementie zelf, maar ook voor de mantelzorger of partner. Even kijken, even meebewegen in gedachten, even niet hoeven zoeken naar woorden of oplossingen.
Daarmee blijkt het platform nog iets anders te doen: het helpt ook het contact tussen mensen. Familieleden die op bezoek komen in een verpleeghuis of thuis bij een ouder of partner met dementie weten soms niet goed meer wat ze samen kunnen doen. Gesprekken vallen stil, worden herhaald of voelen ongemakkelijk. Een wandeling op een scherm kan dan ineens weer iets openen. Samen kijken, samen herkennen, samen herinneren. Even niet alleen mantelzorger en patiënt, maar weer gewoon partners, kinderen en ouders, of kleinkind en oma.
Dat effect was niet alleen een gevoel, maar werd ook onderzocht. Studenten van onder meer verpleegkunde, social work en ergotherapie gingen via het lectoraat dementie van Windesheim met de video’s aan de slag in verpleeghuizen in Overijssel, Drenthe en Groningen. Overal zagen ze rust en ontspanning. In Overijssel kwam daar vaak ook herkenning bij, juist omdat de omgeving vertrouwd was. Volgens Joey zijn de effecten daarmee vergelijkbaar met wat al langer bekend is over muziek bij dementie: iets kan diep binnenkomen, ook als veel andere ingangen minder goed meer werken.
Het initiatief blijkt bovendien niet alleen geschikt voor mensen met dementie. Ook voor andere groepen die behoefte hebben aan rust, weinig prikkels en een gevoel van vertrouwdheid, bieden de wandelingen iets bijzonders. Tina noemt bijvoorbeeld mensen die in het ziekenhuis liggen, op een plek waar ze liever niet zouden zijn, of mensen met ME, voor wie televisie of luisterboeken soms te veel prikkels geven. Dan kan een rustige wandeling door natuur of langs een bekende omgeving juist wél werken.
Belangrijk is dat de opnames daarop zijn afgestemd. Geen snelle camerabewegingen, geen 360-graden ervaring die misselijkheid oproept, maar rustige beelden, een beheerste opname en af en toe een hand die even langs mos op een boom glijdt of een tak aanwijst. Alsof je als kijker niet zelf hoeft te presteren, maar gewoon mag meerijden met iemand die wandelt. Joey noemde het treffend een soort bijrijderseffect: ontspannen meekijken, zonder dat je overspoeld wordt.
Achter het platform staat inmiddels ook een groeiende groep vrijwilligers. Mensen die graag wandelen en die hun hobby willen verbinden aan iets dat betekenis heeft voor een ander. Zij krijgen camera’s en begeleiding mee, leren hoe ze moeten opnemen en vormen samen een community waarin ervaringen, tips en resultaten worden gedeeld. Zo ontstaat een netwerk van mensen die niet alleen routes vastleggen, maar ook een stukje beleving mogelijk maken voor wie zelf niet meer op pad kan.
Voor Tina en Joey begon het allemaal dicht bij huis. In hun eigen omgeving zagen ze hoe dementie levens veranderde. Een oma die in een zorginstelling naar iets moest kijken waar ze helemaal niets mee had. Een andere oma die door haar rolstoel niet meer naar de IJssel kon, terwijl die plek juist zoveel voor haar betekende. Daar groeide het besef dat het anders moest kunnen: beter aansluiten bij iemands eigen belevingswereld, bij wat vertrouwd en dierbaar is.
Dat idee heeft inmiddels vorm gekregen in een platform dat nog volop groeit. Verpleeghuizen maken er gebruik van, gesprekken met ziekenhuizen lopen, particulieren kunnen het thuis uitproberen en vrijwilligers uit verschillende provincies helpen mee om nieuwe routes vast te leggen. Het begon met de gedachte dat natuur rust geeft, maar het blijkt inmiddels over meer te gaan: over herkenning, erfgoed, contact, ontlasting van mantelzorgers en het terugbrengen van iets wat verloren leek.
Want soms is een wandeling meer dan een wandeling. Soms is het een manier om weer even thuis te komen.
