Recensie: ‘Ook maar een mens’, kijk eens vanuit een ander diersoort naar de mens!

Meester ontrafelt ons als mens met een filosofisch kijkwijze. Hij begint met de mens van zijn voetstuk halen. Want wij hebben onszelf een merkwaardige positie gegeven. We beschouwen ons als onderdeel van de natuur, maar tegelijkertijd ook als de soort die erboven staat, haar bestudeert, beoordeelt en zo nodig moet redden. Meester draait het perspectief om. Een hond maakt zich toch ook niet druk over alle ellende in de wereld? Een mug al helemaal niet.

Een Wikipediapagina over de mens

Briljant is het hoofdstuk waarin Meester zich voorstelt hoe een niet-mens een Wikipediapagina over de menselijke soort zou schrijven. Als wíj het dier zijn dat geobserveerd wordt, blijken we een behoorlijk merkwaardige soort. Neem ons vooral niet te snel als huisdier, want mensen kunnen wel tachtig jaar oud worden. Ze weten bovendien heel precies welk voedsel andere dieren nodig hebben, maar lijken die kennis bij hun eigen voedingspatroon regelmatig te vergeten. Ze eten bijvoorbeeld opvallend veel vlees, terwijl dat met zo’n lang darmstelsel helemaal niet zo handig is. En onze voortplanting? Daarover weet de waarnemer nog niet alles. Mensen doen dat merkwaardig genoeg vrijwel altijd in afzondering. Sterker nog: ze doen überhaupt nogal geheimzinnig over hun naakte lichaam.

Meester verhaalt over Edison die zijn nieuwe uitvinding ‘een gedachtenlezer’ op het hoofd van zijn hond wil zetten, waarop Meester de hond laat praten: “ik zal je verklappen welk metaal je moet gebruiken voor de gloeilamp, als ik dat rare ding niet op hoef. Maar vertel niet verder hoe slim ik ben, want dan stoppen jullie als mens met achter me aan lopen en steeds onze poep op te ruimen!”

Wij kunnen uitstekend nadenken over wat een varken of een wolf doet en denkt. Maar zodra we over de positie van de mens nadenken, is er een probleem. Degene die het onderzoek doet, is tegelijk degene die onderzocht wordt. Welke blinde vlek levert dat op? En nog ingewikkelder: misschien hebben we wel een blinde vlek voor onze eigen blinde vlek.

Alleen al daarom vind ik Ook maar een mens de moeite waard. Meester dwingt je na te denken over onze positie in de natuur. Niet als beheerder die erboven staat, maar als één van de soorten die er middenin zit.

En dan pas komt alle ellende

Met die bagage begint het tweede deel van het boek: hoe moeten we dan omgaan met alle ellende in de wereld? Ook daar gebruikt Meester gedachte-experimenten die lekker schuren. Stel dat je een kind uit een modderpoel kunt redden, maar daarbij je nieuwe pak van 500 euro ruïneert. Natuurlijk spring je erin. Maar stel vervolgens dat je met diezelfde 500 euro via een goed doel meerdere kinderlevens elders in de wereld zou kunnen redden. Geef je die 500 euro dan ook weg?

Waarom voelt het eerste bijna als een vanzelfsprekende morele plicht en het tweede niet? Ergens tussen die twee vragen zit weer zo’n blinde vlek. Op dat vlak ligt ook de vraag hoeveel ellende van de wereld je op je hals neemt.

Als je eenmaal opnieuw bent gaan nadenken over wat voor dier de mens eigenlijk is, kun je ook anders kijken naar wat voor die menselijke soort werkelijk van waarde is. Wij hebben werk grotendeels gereduceerd tot betaalde arbeid. Je verkoopt een deel van je tijd aan een ander en krijgt daar geld voor terug. Dat noemen we werk. Maar veel van het belangrijkste werk dat mensen doen, betalen we helemaal niet of nauwelijks. Kinderen opvoeden. Voor iemand zorgen. Vrijwilligerswerk. Een vereniging draaiende houden. Naar je buurman omkijken.

Voor het voortbestaan en functioneren van de diersoort mens zijn dat belangrijker activiteiten dan een behoorlijk deel van wat we tussen negen en vijf tegen betaling uitvoeren.

En zo kom je na het lezen van Ook maar een mens bij vragen terecht waarvan je vooraf niet eens wist dat je ze wilde stellen. Niet alleen: hoeveel van alle ellende in de wereld moet ik op mijn schouders nemen? Maar eerst: wie denken wij als mens eigenlijk wel dat we zijn? En misschien nog belangrijker: wat zien we niet, juist omdat wij degene zijn die kijkt?