Het Middelnederlandse werk Van den vos Reynaerde is een hoogtepunt in de Nederlandse literatuur. Jan Goossens noemt de Reynaert het enige voortbrengsel van de Nederlandse letterkunde dat in de wereldliteratuur ruime bekendheid heeft verworven.
Door Jan Nijen Twilhaar
Er zijn in de loop der jaren verschillende vertalingen gemaakt in het hedendaags Nederlands. Sommige daarvan zijn op rijm vertaald, andere in proza. Intussen zijn er ook overzettingen in de Nedersaksische variëteiten Gronings en Twents. Beide op rijm. Voor het Drents is er een gedeeltelijke vertaling op rijm van Jan Naarding. Recentelijk verscheen van de Reynaert een hervertelling in proza in het Drents. Er is inmiddels ook een vertaling in het Sallands, gemaakt door ondergetekende, die in maart zal verschijnen. Deze Sallandse vertaling heeft evenals de Twentse vertaling als brontekst de uitgave van de mediëvist prof. dr. Frits van Oostrom uit 2023: De Reynaert. Leven met een middeleeuws meesterwerk.
(Lees verder onder afbeelding)
Geen gepaard rijm
Deze Sallandse vertaling verschilt cruciaal van veel andere vertalingen, omdat ervoor gekozen is om geen gepaard rijm te gebruiken. Bij dat rijm heb je telkens twee op elkaar volgende versregels waarin de laatste beide woorden aan het eind op elkaar rijmen. Dit wordt weergegeven als aa bb cc. De reden waarom dit rijm niet is nagestreefd is dat ik het Middelnederlandse werk letterlijk wilde vertalen.
Om dat gepaard rijm terug te laten komen in de vertaling moet je je als auteur in allerlei bochten wringen met het gevaar dat de inhoud van de vertaling in wisselende mate gaat afwijken van wat er in de brontekst staat. In dienst van het rijm wordt de vertaling dan wat vrijer weergegeven, maar ook worden er extra zinnen of delen van zinnen toegevoegd. Als je de brontekst letterlijk weer wilt geven en de doeltekst soepel wilt laten lopen, dan moet je het als vertaler hebben van een andere literaire techniek: metrum en ritme. Daarbij moet je als vertaler de speelruimte verkennen die er is binnen de woordenschat van de doeltaal, die doorgaans toch te beperkt daarvoor is, en variëren in de volgorde van de woorden, waar dat mogelijk is.
Waar het gepaard rijm in deze vertaling mogelijk was zonder de inhoud van de brontekst geweld aan te doen, is dit natuurlijk wel gebruikt. Wat dat rijm betreft in Van den vos Reynaerde: zie ook een interessant artikel daarover van Jan Uyttendaele in dit tijdschrift: De zaak Reinaerd Vos.
Geannoteerde editie
De Sallandse Reynaert is bovendien geannoteerd. Het bevat 158 eindnoten, die onder meer toelichting over
- historische en culturele achtergronden;
- plaatsnamen en vooral eigennamen met hun betekenissen en symboliek;
- juridische en theologische aspecten met hun sociale context van de dertiende eeuw;
- woordgebruik en stijl.
Taal en spelling
Voor deze Sallandse vertaling heb ik mijn moedertaal gebruikt: het Hellendoorns. Voor de spelling en de grammatica verwijs ik naar twee werken van mijn hand: Spellinggids voor het Sallands (te verschijnen in 2026) en De taal van Hellendoorn (2025). Verder kan gekeken worden in Heliand. Sallaandse vertaling (2022) van ondergetekende. De Sallandse spelling in al deze werken beoogt een standaardspelling te zijn. Deze spelling sluit aan bij Handleiding voor het schrijven van de streektaal van Noordwest-Overijssel, Salland en de Oost-Veluwe van Philomène Bloemhoff-de Bruijn (2009). Dit is een belangrijk werk over streektaalspelling dat met autorisatie van prof. dr. Hermann Niebaum, voormalig hoogleraar Nedersaksische taal- en letterkunde aan de Rijksuniversiteit Groningen, gepubliceerd werd.
De regels die zijn toegepast voor het Sallands sluiten dus aan bij de regels in deze handleiding van Philomène Bloemhoff. Voor het Sallands zijn er wel enkele verschillen genoteerd, die uitgebreid worden besproken in de genoemde spellinggids voor het Sallands.
Vertaalvoorbeeld
Om een indruk te geven van deze Sallandse vertaling geef ik hieronder de vertaling van het eerste deel van de Hofdag. De noten zijn voor de overzichtelijkheid hier weggelaten.
Hofdag
’t Was óp nen pinksterdag det beide,
bós en struukgewas, laegen onder een
dek van grûune blae. Nobel d’n koning
häd zienen hofdag laoten ummerôepen,
den hij dacht te haolden – as alles gôed
móch gaon – umme zienen roem nog
veerder te vergroten. Naor het hof
van d’n koning kwammen toen alle
dieren, groot en klèèn, buten d’n vos
Reynaert allîene. Hij häd an het hof
zovölle verkeerd edaon det-e daor
nîet dós hen te gaon. Den zich schuldig
weet, den kik wel uut! Zo was het Reynaert
vergaon en daorumme bleef hij vót
van d’n koning zien hof, waor hij
maer weinig häd an lof. Toen alles
an het hof egädderd was, dan was d’r
daor nîet îene (buten d’n das) of hij
häd wel aover Reynaert te klaegen,
den vôelbuis met d’n rooien baord.
De Sallandse Van den vos Reynaerde verschijnt in maart 2026, maar is al te bestellen op de site van de uitgever, de Nedersaksische Uitgeverij: https://nedersaksische-uitgeverij.nl/product/van-den-vos-reynaerde-sallaandse-aoverzetting-deur-jan-nijen-twilhaar/.
