Op de foto zie je een vliegenzwam, Amanita muscaria. We kennen hem natuurlijk als dé rood-met-witte-stippenpaddenstoel uit sprookjesboeken en kaboutertekeningen. Maar de hoed is eerder oranje dan rood, een deel van de witte stippen is verdwenen en uit de rand lijken met een mes een paar driehoekige punten gesneden.
Om met die kleur te beginnen: een vliegenzwam hoeft helemaal niet altijd knalrood te zijn. De kleur kan variëren van diep rood tot oranjegeel en wordt bij het ouder worden vaak valer. Ook regen kan de kleur doen verbleken. Het exemplaar op de foto is al flink uitgegroeid en de hoed heeft zich vrijwel helemaal uitgespreid. Een jonge vliegenzwam begint veel boller.
De witte stippen worden niet door de paddenstoel gemaakt. Een heel jonge vliegenzwam zit namelijk verpakt in een beschermend wit vlies. Als de paddenstoel groeit, barst hij uit dat omhulsel. Stukjes ervan blijven op de hoed liggen: dat zijn de witte stippen. Bij regen kunnen ze er weer afspoelen. Daarom kun je ook een vliegenzwam tegenkomen waarop nauwelijks nog een witte stip te zien is.
En dan die merkwaardige inkepingen op deze foto. Het lijkt alsof iemand een paar nette punten uit de paddenstoel heeft geknipt. Vraat is heel goed mogelijk: vooral naaktslakken eten graag van vliegenzwammen. Natuurmonumenten vermeldt zelfs expliciet dat de hoed geliefd is bij naaktslakken, die tegen de giftige stoffen van de vliegenzwam kunnen. Een oudere, steeds platter wordende hoed kan ook beschadigen en inscheuren. De hoed staat wat op spanning en dan scheurt die open.
Vraag aan de fotograaf: als je dezelfde vliegenzwam een dag later opnieuw fotografeert, kun je soms zien hoe zo’n beschadiging zich verder ontwikkelt.
Deze vliegenzwam staat daar trouwens niet alleen. Hij werkt ondergronds samen met bomen. Vooral berk, eik en den zijn bekende partners, maar ook onder bijvoorbeeld beuk en spar kun je hem vinden. De schimmeldraden groeien rond de fijne wortels van de boom. Via die samenwerking helpt de schimmel de boom bij het opnemen van water en mineralen; in ruil ontvangt de schimmel suikers die de boom door fotosynthese heeft gemaakt.
Dat levert meteen een leuk zoekspelletje op bij een vliegenzwam: kijk niet alleen naar beneden, maar ook omhoog. Welke boom staat er vlakbij? Grote kans dat je een berk, eik, den of een andere geschikte partner vindt.
En ja, de vliegenzwam is giftig. De Nederlandse Mycologische Vereniging wijst erop dat aanraken geen probleem is, maar eten wel. De soort bevat stoffen die onder andere het zenuwstelsel beïnvloeden en vergiftigingsverschijnselen en hallucinaties kunnen veroorzaken. Zijn naam heeft waarschijnlijk met dat gif te maken. Een oude verklaring is dat delen van vliegenzwammen vroeger in melk of water werden gelegd om vliegen te lokken en te bedwelmen of doden. Vandaar: vliegenzwam.
