De tentoonstelling is van Sánchez Castillo en heet Power of the People. Mensen, mannen vaak, op een paard. En op munten. Direct bij aanvang van de expo in het Valkhof Museum kom ik drie grote beelden van de Spaanse kunstenaar tegen. Keizer Augustus staat op zijn kop, Vespasianus helt achterover en Julius Civilis lijkt in de grond weg te zakken of er juist uit omhoog te komen. Voor het het hoofd van zijn paard, achter hem de staart.
Binnen gaat Sánchez Castillo verder met dat spel. Wie krijgt een standbeeld? Wie bepaalt wie wij eeuwen later nog kennen? En wie verdwijnt uit beeld? De kunstenaar groeide op in Spanje in de laatste jaren van de dictatuur van Franco en de periode daarna. Macht en verzet keren steeds terug in zijn werk. Maar hij zet niet automatisch de machthebber op het voetstuk. Soms krijgt juist degene die zich tegen de macht verzet een gezicht. Studenten die knikkers strooien in de gangen van de universiteit, zodat er niet meer et een paard gepatrouilleerd kan worden, bijvoorbeeld. En de Dwaze Moeders in Buenos Aires, die willen weten waar hun zonen gebleven zijn. Vermoord door het bewind waar ook de pappa van Maxima onderdeel van uitmaakte.
Misschien zat de macht wel aan de keukentafel
Niet dat er helemaal geen vrouwen in musea voorkomen. Maar als wij onze geschiedenis vertellen aan de hand van macht, komen we toch verbazingwekkend vaak bij mannen uit. Keizers. Koningen. Generaals. Pausen. Presidenten. Revolutionairen. Mannen te paard. Wat is eigenlijk onze definitie van macht. Eeuwenlang hadden vrouwen nauwelijks toegang tot de officiële plekken waar macht werd uitgeoefend. Ze zaten niet of nauwelijks in regeringen, legers, stadsbesturen en rechtbanken. Ze werden daarom ook minder vaak geschilderd, gebeeldhouwd of later in geschiedenisboeken opgenomen. Maar betekent dat ook dat ze geen macht hadden? Wie bepaalde hoe kinderen werden opgevoed? Wie vertelde thuis wat goed en fout was? Wie bracht geloof, gebruiken, taal en opvattingen over op een volgende generatie? En hoeveel ideeën waarmee een man vervolgens naar buiten trad, waren mede gevormd in gesprekken thuis?
Noaberschap voor wie?
Noaberschap is Sallands trots. We zijn er machtig trots op. Het geeft ook macht. Wie is noaber en wie niet. Wie doet er mee en wie niet. Maar noaberschap wordt pas echt interessant wanneer de nieuwe buurman niet op ons lijkt. Wanneer hij Mohammed heet. Of zij uit Syrië, Oekraïne, Eritrea of Afghanistan komt. Wanneer iemand onze taal nog niet spreekt en onze gewoonten nog niet kent. Noaberschap als macht die je gebruikt of misbruikt. Vanuit de expositie is dat een interessante vraag.
Wie krijgt straks de erepenning?
Raalte werkt aan een eigen erepenning. Op 8 oktober praat de gemeenteraad er verder over. Zo’n erepenning is ook een symbool van macht. Een grens bepaalt wie er niet in mag. Een erepenning bepaalt wie er niet eentje krijgt. Dan komt onvermijdelijk dezelfde vraag langs als in het Valkhof Museum:
Wie zetten wij op het voetstuk?
Wij zouden daar wel een suggestie voor hebben. Niet automatisch weer degene die voorzitter is geweest van drie verenigingen, twintig jaar een evenement organiseerde en zijn vrije zaterdag besteedde aan iets wat hij – gelukkig maar – ontzettend leuk vond.
Misschien moeten we voor een echte erepenning eens op een andere plek zoeken. Bij de alleenstaande moeder die ieder dubbeltje moet omdraaien, maar er desondanks voor zorgt dat haar kinderen kunnen sporten en studeren. Bij ouders die zelf nauwelijks opleiding hebben gehad, maar alles op alles zetten om hun kinderen kansen te geven die zij nooit kregen. Bij de vluchteling die hier met vrijwel niets aankwam, een nieuwe taal leerde, werk vond en jaren later kinderen heeft die studeren, ondernemen of in de zorg werken. Bij de arbeidsmigrant die ooit tijdelijk naar Nederland kwam en van wie de kleinkinderen inmiddels net zo Sallands zijn als degenen wier overgrootouders hier al woonden.
Misschien zijn dát wel de mensen die enorm veel macht en kracht in hun donder moeten hebben om wat van het leven te maken.
Het voetstuk omdraaien
Dat is uiteindelijk wat Sánchez Castillo in Nijmegen doet. Hij draait beelden letterlijk om en vraagt ons daarmee ook onze blik te kantelen. Het museum omschrijft macht niet als iets onveranderlijks: macht ontstaat mede door beelden, verhalen en symbolen en kan dus ook verschuiven.
