Brief aan mijn broeders in het vaderland – in Nederland

In Syrië hebben we een gezegde waar ik persoonlijk in geloof: “Wie geen goed doet voor zijn eigen familie, kan ook geen goed doen voor anderen.” Volgende maand houdt Nederland vervroegde verkiezingen, en ik zal hier voor de tweede keer stemmen sinds mijn aankomst.

Voor sommigen lijkt het misschien slechts een klein papiertje dat in een container verdwijnt, waarna het verhaal eindigt. Maar ik weet dat achter dat papiertje een verhaal schuilgaat, zwaarder dan een verloren vaderland.

Ik herinner me nog goed de eerste verkiezingen die ik hier meemaakte. Ik had geen Nederlands paspoort en dus geen stemrecht. Een Nederlandse vriendin nam me mee om de stemlokalen te laten zien. Haar enthousiasme reikte verder dan de wet toeliet, want ze nam me zelfs mee het stemhokje in. Dat was eigenlijk niet toegestaan, maar de commissie glimlachte slechts en gaf ons een korte waarschuwing. Ik verliet snel het lokaal, met in mij een gevoel dat het hart samenkneep: jij bent zonder vaderland.

Een wees, lopend tussen lachende gezichten, terwijl verdriet je van binnen opeet. Je hebt je moederland verloren en bevond je ineens in een neutrale zone, een absolute leegte: geen vaderland dáár om voor te stemmen, en geen vaderland hier dat je zijn papieren gunt. Die dag schreef ik een artikel over vluchtelingen die niet mogen stemmen. En vreemd genoeg vormde ons verhaal steeds opnieuw brandstof voor partijruzies, hun eerste twistpunt, terwijl wijzelf buiten elke oplossing gehouden werden. Het was een hard gevoel: jij bent het probleem, maar je mag nooit deel zijn van het antwoord.

Ik geef toe dat ik de periode voor de verkiezingen in Nederland haat. Gezichten lijken te veranderen, trekken verschuiven. Misschien niet werkelijk, maar zo voelt het onder de druk van media, radio, televisie en sociale netwerken. Vluchtelingen liggen onder een vergrootglas: één fout van een individu wordt opgeblazen tot een nationale, soms zelfs internationale kwestie.

Toch veranderde er iets bij de verkiezingen daarna. Voor het eerst in mijn leven gaf een stembus mij de rol van eerlijke kiezer. In mijn vaderland kende ik dat niet: daar schreef je alleen “Ja, ik stem toe”.

In Nederland, toen ik mijn stembriefje in de bus liet glijden, voelde ik dat ik eindelijk met beide voeten op de grond stond. Ondanks het rumoer, ondanks de vluchtelingenkwesties die je soms doen twijfelen aan je nieuwe paspoort – alsof het niet meer waard is dan een rijbewijs – voelde ik toen iets nieuws: mijn burgerschap, ja zelfs mijn menselijkheid. Dat is de paradox van het papier.

Ik had Syrië al jaren eerder verlaten, maar dat eerste beeld blijft me achtervolgen: aan de Turkse grens draaide ik me nog één keer om. Voor me de groene vlakten van Idlib, olijfbomen in het licht; achter me de zwarte rook van bombardementen. Ik nam afscheid van de aarde zoals men afscheid neemt van een zieke geliefde, wetend dat de ontmoeting misschien nooit meer komt.

(Lees verder onder afbeelding)

Vanaf dat moment begon het wees-zijn. Het wees-zijn van een vaderland is bitterder dan dat van een vader of moeder; een leegte die zich aan je hecht als een schaduw, die de tijd niet kan wissen.

Toen ik naar Nederland kwam, voelde ik me als een vis uit het water geslagen. Wild spartelend op het droge, op zoek naar een druppel water om niet te sterven. Maar na jaren van werk, schrijven en lezingen vond ik mijn druppel in Olst, mijn kleine dorp aan de IJssel. Daar, te midden van de stilte van het platteland en uitgestrekte velden, vond ik een omhelzing die op leven leek. Alsof Nederland, ondanks dat haar water anders smaakt dan het mijne, mij toch een kleine rivier aanreikte om opnieuw adem te halen.

En toch bleef de leegte bestaan, tot die ene dag: de dag waarop ik voelde dat Syrië zich van zijn dictator bevrijdde. Het was een gevoel dat ik niet kende, alsof de omhelzing van mijn vader – die ik in december verloor – plots terugkeerde. Ik zag hem weer: zijn bril op de neus, zijn geur in de kamer, zijn stem die eenvoudige woorden herhaalde. Die dag leek het alsof het hele vaderland terugkeerde, alsof de verloren familie weer thuis was.

Sommigen zeggen dat ik, door vaak over Syrië te schrijven, mij van Nederland verwijder. Maar ik weet dat tien volle jaren hier niet zomaar verdwijnen. Een decennium vol vreugde en verdriet, vriendschappen en conflicten, boeken die ik uitgaf, gedichten die ik schreef, avonden waarop ik sprak voor mensen die Syrië nooit hadden gezien, maar wel mijn gezicht en woorden leerden kennen.

Dat decennium is niet slechts tijd geworden, maar een deel van mijn wezen, van de genen die ik aan mijn kinderen zal doorgeven. Vandaag schrijf ik u, mijn broeders in dit vaderland, wetend dat deze brief niet enkel persoonlijk is, maar de stem van duizenden Syriërs.

Wij die het papier in al zijn gedaanten hebben leren kennen: een paspoort dat je hooguit een vluchtige identiteit geeft, verblijfsdocumenten die je slaapplaats bepalen, bureaucratische formulieren waarvoor je uren in de rij staat. Maar wij hebben ook geleerd dat er één enkel papier bestaat dat je waardigheid en burgerschap kan teruggeven: het stembiljet.

En ondanks de racistische stemmen die in verkiezingstijden altijd luider worden, ondanks de dreunende oorlogstrommels in de wereld en in Europa die me soms doen huiveren, kies ik ervoor dat allemaal achter me te laten.

De fouten van sommigen uit mijn achtergrond zijn niet groter dan die van sommigen van hier. Wij zijn allemaal mensen: we maken fouten en we doen goed.
Het belangrijkste is dat we dit Nederlandse mozaïek bewaren: een schitterend tafereel van etniciteiten, religies en culturen, een kunstwerk dat we niemand mogen laten verscheuren.

Daarom stem ik.

Niet voor een bepaalde partij, niet voor een vluchtig politiek gevecht. Ik stem om te zeggen: ik ben hier, zoon van dit land zoals ik zoon ben van Syrië. Ik stem omdat ik Nederland het goede wens, zoals ik dat Syrië ooit toewenste.

Ik stem omdat ik niet opnieuw wees wil zijn. En wanneer ik door de velden en bomen van Salland rijd, door die landelijke wegen langs boerderijen waar soms heel mijn levensweg voor mijn ogen verschijnt – zon, schaduwen, soms regendruppels, soms wind – fluister ik tegen mezelf:

Ja, ook hier is mijn vaderland.