Dat natuur niet ophoudt bij een bordje ‘Natura 2000’, weten we al lang. Soorten leven niet in reservaten, maar in landschappen. Ze foerageren, trekken, wijken uit, verplaatsen zich. En toch ligt veel natuur als eilandjes in een intensief gebruikt zandlandschap. Kijk naar intensieve landbouw rondom het Boetelerveld of aan de voet van de Sallandse Heuvelrug. Vitens deed op de Lemelerberg zelfs een proef met giftige lelieteelt in een waterwingebied.
Het onderzoek dat nu loopt binnen het OBN-programma ( OBN = Ontwikkeling & Beheer Natuurkwaliteit, een kennisnetwerk dat samenwerkt aan kennis voor het herstel en beheer van de Nederlandse natuur) richt zich daarom op de vraag:
hoe kan het landschap rondom Natura 2000 zó worden ingericht dat het niet langer een bedreiging vormt, maar juist bijdraagt aan natuurherstel? Dat ‘landschap rondom’ loopt feitelijk door tot in de bebouwde kom of tot aan industriegebieden. Je kunt dus ook andersom kijken hoe je vanuit de bewoonde of industriële leefomgeving de natuur al tegemoet kunt komen. Met snelwegen voor flora en fauna dus. Niet door grootschalige herinrichting, maar door slimme, natuurinclusieve veranderingen in het dagelijks landgebruik.
Voor Salland is dat buitengewoon relevant. We liggen midden in het zandlandschap. Salland is opgebouwd uit dekzandruggen, beekdalen, essen en natte laagtes (een broekland). Dat zijn overgangen van droog naar nat, van arm naar rijk, van hoog naar laag. Maar ook van natuur naar wonen en industrie, vice versa. Juist deze zones waren altijd de meest soortenrijke delen van het landschap. Maar de verbindingen zijn weg. De natuur moet zich redden op losse eilandjes. Maar planten en dieren leven niet binnen de hekken van Natura 2000-gebieden. Ze bewegen. Ze zoeken voedsel, water, koelte, partners, nieuw terrein. Wat nu onderzocht wordt is waar en hoe we die beweging opnieuw ruimte kunnen geven. Of zoals Salland Zoemt het zegt: we moeten die natuurlijke snelwegen terug hebben.
Groene en blauwe routes die natuurgebieden verbinden met dorpsranden, bedrijventerreinen, landbouwgronden en waterstructuren. Routes waarlangs insecten, vogels, kleine zoogdieren, zaden en schimmels zich kunnen verplaatsen.
Van reservaat naar netwerk
In Salland liggen die routes eigenlijk al klaar. In de beekdalen, langs weteringen, rond bergingsvijvers, in bermen, langs spoorlijnen, aan dorpsranden. Salland Zoemt is het al gelukt ProRail te bewegen niet meer met gif langs het spoor Raalte-Heino in de weer te gaan.
Met Waterschap Drents Overijsselse Delta lopen de afspraken moeizamer. Met een BBB-overmacht in het bestuur hebben boeren – dus snelle afvoer van water – meer voorkeur dan natuur.
Kansen zat in Salland: steile oevers, kort gemaaide taluds, kale bermen, opgepoetste plantsoenen: ze ogen netjes, maar functioneren als ecologische drempels. Ze onderbreken. Wat als we die stroken niet zien als onderhoudszones, maar als verbindingen.
Dan wordt een bergingsvijver geen technische bak, maar een schakelpunt. Dan wordt een wetering geen afvoergoot, maar een lint. Dan wordt een plantsoen geen eindpunt, maar een opstap. Dan wordt een berm geen verkeer versnellende uitzichtzone maar een veilige route voor flora en fauna.
Snelwegen die natuur terugbrengen
Zo ontstaan natuurlijke snelwegen: van Natura 2000-gebied naar dorpsrand, van bedrijventerrein naar beekdal, van landbouwgebied naar natte laagte – en weer terug.
Flauwere oevers in plaats van steile. Gefaseerd maaien in plaats van alles tegelijk. Ruigte naast gras. Bloemen naast asfalt. Water vasthouden in plaats van afvoeren. Struweel als buffer tussen functie en natuur. Geen megaprojecten, alleen maar anders denken en minder doen. Is goedkoper in de uitvoer. Maar ook goedkoper in natuurcompensatie. Omdat de natuur het zelf al doet. Soorten vinden zelf hun weg. Populaties worden veerkrachtiger. Gebieden gaan elkaar ondersteunen. Natura 2000 wordt niet langer een last, maar een bron.
Minder kunstmatig onderhoud nodig is. Minder maaibeurten. Minder ingrepen. Minder herstelwerk. Meer zelfregie van het landschap.
We moeten alleen durven kijken met andere ogen
Wie natuurlijke snelwegen wil aanleggen, moet leren zien dat leven rommelig is. Dat overgangen rafelig mogen zijn. Dat niet elke vierkante meter een functie hoeft te hebben, omdat verbinding zélf een functie is.
Dat geldt ook voor het landbouwgebied. Ook daar zullen we meer natuurlijnen moeten durven aanvaarden: bredere randen, nattere zones, houtige structuren, bloemrijke stroken. Niet als verlies, maar als infrastructuur. Niet als natuur óf landbouw, maar als landschap dat beide ondersteunt.
Over traditie gesproken: vroeger was dat heel gewoon.
