‘Waar een wil is, is een weg’, luidt het spreekwoord. Maar bevat het omgekeerde niet veel meer waarheid: waar een weg is, is een wil?
Zo gingen onze ouders altijd uit van het idee dat als ze maar hard werkten en moeite deden, hun kinderen het op een dag beter zouden hebben. ‘Dat was een drijvende kracht. En dat is veranderd. We hebben niet langer het gevoel dat we op weg zijn naar een veelbelovende toekomst’. (Hartmut Rosa[1]) Rosa constateert een alomtegenwoordige ‘versnelling’ en ‘oververhitting’. Groei is het credo, zowel in de economie als in het domein van persoonlijke groei. Maar het kost ons steeds meer energie om te houden wat we hebben, in het groot en het klein. Volgens Rosa geeft dit onzekerheid, die zich bv. vertaalt in een politieke stem op radicaal-rechts; ‘take back control’ was de slogan bij Brexit.
Het gevoel dat het niet lang meer goed kan gaan is overheersend geworden. ‘We proberen de achter ons afbrokkelende rand van de afgrond voor te blijven’. Of het nu gaat over klimaat, politiek of economie. Tegelijkertijd ziet Rosa dat een gezamenlijk hoger doel uit het zicht verdwenen is. Alsof we onszelf voortdrijven zonder enig idee waarheen en waartoe.
Hij pleit voor een verandering van geesteshouding. En vindt juist in religies concepten die tegenwicht bieden voor de moderne samenleving: duurzaamheid, solidariteit, opmerkzaamheid.
Zelf ben ik jaren lid geweest van een Cisterciënzer[2] lekengroep. Elke maand kwamen we bij elkaar, voerden onze rituelen uit en bevestigden we onze spirituele ankers. Het is een bont gezelschap van (ex)katholieken, (ex)protestanten en agnosten met ook uiteenlopende politieke overtuigingen. Toch vonden we elkaar in een besef dat ons leven is ingebed in een groter geheel, dat niet begonnen is bij onze geboorte en ook niet zal ophouden na onze dood. Zoals de aarde niet van ons is, is ook het Leven niet van ons. Dat brengt de verantwoordelijkheid om bewust te leven met zich mee, maar geeft ook rust omdat het allemaal niet in dat ene leven voor elkaar hoeft te komen. We oefenen ons in meditatie, luisteren en stilte. Dat werkt onthaastend en we kunnen ons dagelijks bestaan ook steeds in een ander, verder reikend perspectief zien. Bovendien zijn mensen resonantie wezens. We zijn op contact ingesteld, zoeken van nature de verbinding met anderen. Als we dat trouw blijven en het verdiepen houden we kwaliteit van leven. En vinden we wellicht oplossingen die nu nog buiten ons bereik liggen.
Karl Marx zou hierop kunnen reageren met zijn mantra dat religie opium voor het volk is. En dat sociale actie meer oplevert voor maatschappelijke veranderingen. Maar spiritualiteit impliceert tegenwoordig vooral ook zelfkennis en zelfwording. Geheel in lijn met het bijbels gezegde ‘Onderzoekt en behoud het goede’: als individu dien je zelf actief antwoorden te zoeken op levensvragen. Antwoorden, die kunnen wisselen met de tijd maar gebaseerd op een diep basisvertrouwen. Heel anders dan in de oude godsdienstige tradities van dogmatische waarheden, waar het volk vooral klein en braaf gehouden werd. Voor mensen die hun spiritualiteit echt serieus nemen zijn duurzaamheid, solidariteit en opmerkzaamheid daarom geen holle kreten, maar juist richtinggevers voor de dagelijkse praktijk.
Zo toont zich een weg, waar de wil zich op kan richten.
Veratwoording
[1] Hartmut Rosa, Duits socioloog in Trouw 4 dec. 2023 (‘Demokratie braucht Religion’)
[2] Cisterciënzers is een van de oudste kloosterorden, met monniken die de Regel van Benedictus volgen
Website psychologiepraktijk Athare
Website Hebhethart
